ABD–İran Mutabakatı Taslağı Yayınlandı

ABD merkezli Bloomberg, United States ile Iran arasında üzerinde uzlaşıldığı iddia edilen 14 maddelik mutabakat zaptının taslağını kamuoyuyla paylaştı. Taslak, iki ülke arasında uzun süredir devam eden gerilimin ardından kapsamlı bir ateşkes ve diplomatik normalleşme sürecini içeriyor.

Savaşın Sona Ermesi ve Diplomatik Taahhütler

Taslağa göre taraflar, Lebanon dahil olmak üzere tüm cephelerde askeri operasyonların derhal ve kalıcı olarak sona erdiğini ilan etmeyi taahhüt ediyor. ABD ve İran ayrıca birbirlerinin egemenliği ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi ve iç işlerine müdahale etmemeyi kabul ediyor.

Müzakere Süreci ve Nihai Anlaşma

Belgeye göre taraflar, en fazla 60 gün içinde nihai anlaşmayı sonuçlandırmak üzere müzakereleri sürdürmeyi hedefliyor. Bu süre karşılıklı onayla uzatılabilecek.

Hürmüz ve Deniz Trafiği Düzenlemeleri

Taslakta, ABD’nin deniz ablukasını kaldıracağı ve Hürmüz Boğazı’nda deniz trafiğinin 30 gün içinde savaş öncesi seviyeye döneceği belirtiliyor. İran’ın da bölgedeki ticari gemi geçişlerini yeniden düzenleyeceği ifade ediliyor.

Ayrıca ABD’nin nihai anlaşmanın ardından bölgedeki askeri varlığını çekmeyi taahhüt ettiği aktarılıyor.

Ekonomik Paket ve Yaptırımlar

Taslakta dikkat çeken bir diğer madde ise ABD’nin, İran’ın yeniden imarı ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar dolarlık bir finansman planı hazırlamayı kabul etmesi.

ABD ayrıca nihai anlaşma kapsamında tüm yaptırımların kaldırılmasını ve İran’a ait dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasını taahhüt ediyor.

Nükleer Program ve Güvence Maddeleri

İran’ın nükleer silah geliştirmeyeceğini teyit ettiği, zenginleştirilmiş uranyum stoklarının ise Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı gözetiminde ele alınacağı belirtiliyor.

Tarafların ayrıca İran’ın nükleer programına ilişkin teknik detayları nihai anlaşmada yeniden değerlendireceği ifade ediliyor.

Cenevre’de İmza Beklentisi

Mutabakat zaptının resmi olarak henüz yayımlanmadığı, ancak tarafların elektronik imzayı tamamladığı ve 19 Haziran’da Geneva’da düzenlenecek törenle anlaşmanın resmileştirilmesinin beklendiği bildiriliyor.

1. Savaşın tamamen sona erdirilmesi

United States ile Iran, yalnızca kendi aralarındaki değil, aynı zamanda bölgedeki tüm müttefikleri üzerinden yürütülen askeri faaliyetlerin de sona erdiğini kabul eder.
Bu kapsamda özellikle Lebanon gibi çatışma alanlarında da:

• Tüm askeri operasyonlar durdurulacak
• Ateşkes kalıcı hale getirilecek
• Taraflar birbirine karşı vekil güçler üzerinden de operasyon yapmayacak
• Güç kullanımı ve tehdit tamamen reddedilecek

2. Egemenlik ve iç işlerine müdahale yasağı

Taraflar:

• Birbirlerinin devlet egemenliğini tanıyacak
• Sınır bütünlüğüne saygı gösterecek
• Siyasi, askeri veya ekonomik yollarla iç işlerine müdahale etmeyecek
• Bölgesel rejim değişikliği girişimlerinden uzak duracak

Bu madde, ilişkilerin “soğuk çatışma” seviyesinden diplomatik düzleme çekilmesini amaçlıyor.

3. 60 günlük nihai anlaşma süreci

Mutabakat geçici bir çerçeve olarak tasarlanıyor:

• 60 gün içinde kapsamlı nihai anlaşma müzakere edilecek
• Süre tarafların ortak kararıyla uzatılabilecek
• Süreç boyunca teknik komiteler aktif çalışacak
• Anlaşmazlık alanları ayrı başlıklarda ele alınacak

4. Deniz ablukasının kaldırılması ve Hürmüz düzeni

Hürmüz Boğazı merkezli düzenlemeler:

• ABD deniz ablukasını kaldıracak
• 30 gün içinde bölgedeki deniz trafiği savaş öncesi seviyeye dönecek
• Ticari gemiler için geçiş serbestliği sağlanacak
• ABD, nihai anlaşmadan sonra bölgedeki askeri varlığını geri çekecek

Bu madde küresel enerji taşımacılığı açısından kritik kabul ediliyor.

5. İran’ın deniz güvenliği ve geçiş düzeni

Iran tarafı:

• Körfez–Umman Denizi hattında ticari gemilerin güvenli geçişini garanti edecek
• Mayın temizliği ve teknik engelleri kaldıracak
• Deniz trafiğini 30 gün içinde normal seviyeye getirecek
• Bölgesel kıyı ülkeleriyle koordinasyon sağlayacak
• Umman Sultanlığı ile Hürmüz yönetimi konusunda diyalog yürütecek

6. 300 milyar dolarlık yeniden inşa planı

United States ve bölgesel ortaklar:

• İran’ın ekonomik yeniden yapılanması için en az 300 milyar dolarlık paket hazırlayacak
• Enerji, altyapı ve finans sektörleri öncelikli olacak
• Fonların kullanım mekanizması 60 gün içinde netleşecek
• Uluslararası finans kuruluşları sürece dahil edilebilecek

7. Yaptırımların kaldırılması

ABD:

• BM Güvenlik Konseyi yaptırımları dahil tüm yaptırımları kaldırmayı taahhüt eder
• Birincil ve ikincil yaptırımlar sona erdirilir
• Bankacılık, enerji ve ticaret kısıtlamaları kaldırılır
• Kaldırma takvimi nihai anlaşmaya bağlanır

8. Nükleer taahhütler ve stok yönetimi

Iran:

• Nükleer silah geliştirmeyeceğini resmi olarak teyit eder
• Mevcut zenginleştirilmiş uranyum stokları Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı gözetiminde imha veya seyreltilir
• Nükleer program “sivil kullanım” çerçevesinde yeniden yapılandırılır
• Zenginleştirme sınırları nihai anlaşmada netleştirilir

9. Mevcut durumun korunması (status quo)

Nihai anlaşma imzalanana kadar:

• İran nükleer faaliyetlerini genişletmez
• ABD yeni yaptırım uygulamaz
• Bölgeye ek askeri güç konuşlandırılmaz
• Taraflar provokatif adımlardan kaçınır

10. Petrol ve ticari muafiyetler

ABD Hazine Bakanlığı:

• İran petrolü ve petrokimya ürünlerine geçici ihracat muafiyeti tanır
• Bankacılık ve sigorta işlemlerinde kolaylık sağlar
• Lojistik ve nakliye hizmetleri için özel izinler verir
• Bu düzenlemeler yaptırımlar tamamen kalkana kadar geçerli olur

11. Dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması

United States:

• İran’a ait dondurulmuş fonları aşamalı olarak serbest bırakır
• Fonların kullanımına ilişkin teknik mekanizma oluşturulur
• İran Merkez Bankası kontrolünde transfer yapılır
• Tüm süreç karşılıklı denetime açık olur

12. Ortak yürütme ve izleme mekanizması

Taraflar:

• Anlaşmanın uygulanmasını denetleyecek ortak bir komite kurar
• Teknik, diplomatik ve askeri temsilciler yer alır
• İhlal tespitinde hızlı müdahale mekanizması devreye girer
• Düzenli raporlama sistemi oluşturulur

13. Kademeli müzakere sistemi

Mutabakatın uygulanmasıyla birlikte:

• Kritik maddeler devreye girdikçe diğer başlıklar açılır
• Müzakereler belirli konularla sınırlandırılır
• Öncelik güvenlik ve ekonomik normalleşmeye verilir
• Süreç “adım adım ilerleme” mantığıyla yürütülür

14. Uluslararası onay mekanizması

Nihai anlaşma:

• Bağlayıcı bir United Nations Security Council kararıyla resmileştirilir
• Uluslararası hukuk çerçevesine oturtulur
• Tarafların yükümlülükleri küresel garanti altına alınır
• İhlal durumunda diplomatik yaptırım zemini oluşturulur